تعریف عرفان کار ساده‌ای نیست به‌خصوص اینکه بخواهیم جامع و مانع هم باشد. گذشته از اینکه اصلاً بر سر مصادیق عرفان هم مناقشه هست. پس بهتر است از تعریف چشم بپوشیم و به چند شاخص اکتفا کنیم و با توجه به این شاخص‌ها احتمالاً به حریم عرفان وارد خواهیم شد. اولاً آنجایی که از معرفت شهودی سخن به میان بیاید، یعنی فراتر از حس و عقل ما با قلب خودمان در وجود خودمان یک ادراکی داشته باشیم، شخص در این صورت وارد مقوله عرفان شده است.

دوم اینکه شهود براساس وحدت رخ دهد یعنی شاهد و مشهود با هم یکی شوند. شاهد خودش را با مشهود یکی بداند و سوم اینکه در این وحدت شاهد یعنی تجربه‌گر، کسی که عرفان را تجربه می‌کند در آن مورد و سوژه‌ای که به عنوان مشهود قرار داده فانی شده و ذوب شود. من خودم را فانی در خدا بدانم یا هرچه که تجربه می‌شد، موضوع مورد تجربه اینها می‌تواند تا حدودی قلمرو عرفان محسوب گردد، بنابراین امکان دارد که جریان‌های معنویت‌گرایی وجود داشته باشند اما عرفانی نباشند. مانند اینکه شهود دارند ولی وحدت نه. پس این سه باید یک جا جمع شوند تا عرفان اتفاق افتاده یا اینکه ما به حریم عرفان وارد شویم.

من ترجیح می‌دهم جریان‌های معنویت‌گرای نوظهور را با عنوان جنبش‌های معنوی نوین یاد کنم با کلمه اختصاری جمنها. الان ما دچار یک ابهامی در تعبیر هستیم یعنی خیلی‌ها نمی‌دانند چه اسمی روی این جریانات بگذارند.

عرفان‌های کاذب، دروغین، انحرافی، نوظهور، ادیان جدید، معنویت‌های نوین و خیلی چیزهای دیگر گفته می‌شود. البته امروزه به تدریج اصطلاح «جنبش‌های دینی نوین» (new religious movment) در ادبیات مطالعات ادیان در حال جاافتادن است. با توجه به اینکه در فرهنگ ما دین بار معنایی روشنی دارد و این جنبش‌های متکثر و متنوع معمولاً با شاخص‌های دین منطبق نیستند، بهتر است به جای جنبش‌های دینی از عبارت جنبش‌های معنوی استفاده شود، البته ممکن است بعضی از اینها دین باشند ولی برخی واقعاً دین نیستند، بنابراین اگر کلمه معنویت را به کار ببریم شامل خیلی از اینها خواهد شد. از بین اینها می‌توانیم جنبش‌های معنوی عرفانی را با قلمرو تعرف شده جدا کنیم. همچنین جنبش‌های معنوی دینی که شاخص‌شان مطرح کردن اعتقادات جزمی و ارائه شریعت است و جنبش‌های معنوی روانشناختی نظیر گوردجیف که به اعتماد به نفس و خود‌شناسی با رویکرد معنوی و روانشناختی می‌پردازد.

جنبش‌های معنویت‌گرای فلسفی که صرفاً یک نوع نگرش‌ جهان‌بینانه را ارائه می‌دهند. جنبش‌های معنوی متافیزیکی که خیلی به تحولات خود و بینش و اینها کاری ندارند و بیشتر درصدد دستیابی به یک نیروی فوق‌العاده هستند که مثلاً بتوانند پیشگویی کرده یا ذهن‌خوانی کنند یا اشیا را بدون استفاده از نیروهای ظاهری و فیزیکی جابه‌جا کند. همه این انواع قابل تقسیم‌بندی تحت عنوان جنبش‌های معنوی هستند.

فکر می‌کنم همین اندازه تلاش برای تعریف عرفان و معنویت‌های نوظهور کافی باشد، اما علت مناقشه‌انگیز بودن عرفان از آغاز تا امروز چند چیز می‌تواند باشد به‌خصوص در اسلام، البته برخی از این علت‌ها خصوصیتی در مورد اسلام ندارد مثلاً درگیری متشرعان با عارفان هم در یهودیت وجود داشته و هم در مسیحیت.

در ادیان غیرتوحیدی چطور؟

نه، مثلاً هندوئیسم، تائوئیسم و بودیسم دین‌هایی هستند که خیلی درونمایه‌های عرفانی دارند. من با برخی از رهبران اینها صحبت کردم می‌گفتند ما دین نیستیم، عرفان هستیم، واژه misticism را به کار می‌برند.

یعنی چیزی به نام فقه که ما داریم، آنها ندارند؟

البته دستور‌العمل‌هایی دارند چون شما بدون دستور‌العمل نمی‌توانید احساس کنید وارد جایی شده‌اید.

دستور‌العمل به معنای فقهی‌اش، نه به معنای عرفانی که مثلاً بهانه بیاورند دست و پاگیر است؟

نه آنجا آزاد هستند افراد می‌توانند آن دستور‌العمل‌ها را انجام دهند یا ندهند، توصیه‌ای بوده و دستوری به معنای الزام‌آور نیست. بودیسم دقیقاً به همین منوال عمل می‌کند. می‌گوید شما می‌توانی این عمل را انجام بدهی یا نه در هر صورت تو همچنان می‌توانی یک بودایی باشی.

پس می‌توان گفت که فرق اساسی مابین ادیان توحیدی و غیرتوحیدی در همین است؟

تا حدودی بله. یکی از تفاوت‌ها این است. چون در یهودیت، مسیحیت و اسلام فقه وجود دارد ولی در آیینی مانند بودیسم فقهی وجود ندارد که بعداً همان اصطکاک میان فقه و عرفان پیش بیاید؟ بله این ویژگی در ذات این ادیان است. اینها در ذات خود ماهیت عرفانی دارند که البته این میتسی‌کالی که می‌گویند حالا چقدر می‌تواند معادل عرفان قرار گیرد، جای تأمل دارد. چون اینها در توهم رفتن، حتی استفاده کردن از مواد مخدر و تجربه یک عالم موهوم را هم میستی‌کال می‌نامند. در هر حال بر دین بودن خودشان اصراری ندارند. یکی از علل مناقشه‌انگیز بودن عرفان همین است. واقعیت‌هایی که عرفان به دنبال آنها می‌رود جزو اصیل‌‌ترین و عمیق‌‌ترین واقعیات فطری بوده و در بین ملت‌های مختلف سابقه آن وجود داشته است.

رفتن به سمت توحید، یگانگی، رفتن به سمت یک حقیقت متعالی، نزدیک شدن به آن، تجربه یگانگی با آن، خود را در آن فانی دیدن، محو شدن، سرمست شدن از یک فهم، یک معرفت، یک هیجان عمیق و بزرگ، اینها چیزهایی است که انسان‌ها به دلیل انسان بودن تشنه آنند، بنابراین در همه ادیان و سنت‌های معنوی این داستان وجود داشته و علت مناقشه‌انگیز بودنش در اسلام هم همین است که وقتی یک نفر بلند می‌شود و حرفی می‌زند که شبیه آن در دیگر ادیان هم دیده می‌شود، عده‌ای می‌گویند شما التقاط به وجود آورده‌اید.

اعتراض می‌کنند مبنی بر اینکه عشق به خدایی که تو می‌گویی هم مسیحیان آن را می‌گویند و هم هندوها. عشق به خدا یعنی چه، اصلاً ما در قرآن عشق به خدا نداریم، اشد حباً لله داریم و از دم همه این احساسات و تجارب را زیر سؤال می‌برند.

این مخالفان همان فقها نیستند؟

نه به‌صورت کلی، چون ما بسیاری فقهای عارف داریم ولی تقریباً شایع است و فقها زیاد با این مسئله مشکل پیدا می‌کنند، البته من نمی‌‌خواهم با اولین علت نتیجه بگیرم فقها مقصرند، چون علل مختلف بوده و بعضی جا‌ها حق با فقهاست.

پس ما یک گرایش عمیق و فطری و عامی بین انسان‌ها داریم که همه انسان‌ها با هر دین و مذهبی دنبال این تجربه بوده و حرف‌هایی در رابطه با این میل و راه‌های برآورده کردن این گرایش‌های فطری زده و برنامه‌های عملی را چیده‌اند. حالا ما بین اینها مشابهت‌هایی هم وجود دارد ولی چون اصل‌ گرایش یکی بوده، آن تمنا و نیاز درونی یکی بوده است. حالا اگر کسی شروع به صحبت کند و مطالبش هم مشابه باشد و نتواند مرزحرف خودش را با حرف دیگری خوب مشخص کند و از بقیه سنت‌های معنوی عبور انتقادی داشته باشد، محکوم به التقاط می‌شود و نکته مهم این است که ما واقعاً گاهی اوقات با التقاط مواجه هستیم. امروز برخی چیزهایی که در عرفان اسلامی وجود دارد باید بازبینی ‌گردد. بالاخره یک حرفی از مسیحیت، حرفی از فضای شرقی یعنی ادیان هندویی و بودایی آمده و با معارف اسلامی آمیخته شده است.

گاهی اوقات مبانی نظری درست است ولی در برنامه‌های عملی از الگوهایی تبعیت می‌شود که در سنت رسول‌الله و اهل بیت نبوده است ولی مثلاً در سنت پیروان بودایی وجود دارد و همین‌هاست که گاهی اوقات فقها را برمی‌انگیزد تا با این بدعت‌ها مبارزه کنند و حق هم همین است. دومین علت مناقشه‌انگیز بودن در فضای اسلامی این است که عرفا از یک لایه‌های عمیق‌تر معارف دینی صحبت می‌کنند. اگر منطق‌ ما، فهم‌ عرفی‌ ما، ما را به سمت ظاهر آیات و روایات می‌‌برد، عرفا به سوی باطن می‌روند و اینجاست که فهم‌های شخصی وارد می‌شود، برخی اوقات یافته‌ها قابل انتقال نبوده یا قابل تعبیر نیست. تعبیر از آنها خیلی سخت می‌شود و همین‌جا معرکه‌ای است که مناقشات گسترده‌ای به وجود می‌آورد، مانند اینکه شخصی تجربه‌ای از خدا دارد برای لحظه‌ای، ساعتی، دقایقی، تمام وجودش را محو در خدا دیده و همه عالم را پر از جلوه‌های خدا احساس کرده، حالا در مقام سخن گفتن می‌تواند بگوید: الله نور السموات و الارض و با ادبیات قرانی صحبت کند یا در توصیف خدا فریاد بکشد: مع‌کل شی لا بممازجه و فارق عن الاشیاء لا بمزایله. می‌تواند بگوید خدا با همه چیز است ولی آمیخته نشده، از همه چیز جداست ولی از آنها کناره نگرفته است، ولی گاهی اوقات برخی از عرفا در اینطور تجربه‌ها، قواعد را درست رعایت نکرده و حرف‌های بی‌ربطی زده‌اند که صددرصد محکوم است. أنا الحق نداریم، به تعبیر حضرت امام(ره) اگر مکاشفه‌اش تام بود و خدا را به درستی دیده دیگر «أنا» در کار نیست، اگر حق حق می‌گفت، هیچ کس با او کاری نداشت و نگاه درست هم همان است که جز خدا چیزی نیست و هرچه هست جلوه‌های خداست بنابراین تعبیر کردن از آن یافته‌ها و مواجید، عرصه لغزش‌هاست. لیس فی جبتی الا الله یا سبحانی ما اعظم شأنی، اینها لغزندگی‌هایی است که به کشف و شهود نادرست یا تعبیر نادرست از کشف و شهود بازمی‌گردد.

گاهی سیر و سلوک درستی انجام نشده که نتیجه‌اش یافته‌ها و مکاشفات ناتمام و ناقص است و گاهی هم سیر و سلوک صحیح است ولی در مقام بیان مطالب در هم آمیخته شده و اشتباه پیش می‌آید و باعث گفتن مطالب فاسدی می‌شود که عرفا از آن به شطحیات تعبیر می‌کنند. مطلب بعدی که خیلی مهم است و دوست دارم به آن توجه شود و از جهاتی هم ما را به عرفای کاذب نزدیک می‌کند این است که ببینید اهل بیت در جامعه اسلامی نفوذ گسترده‌ای داشته‌اند حتی بعد از اینکه از نظر ظاهری به قدرت سیاسی- اجتماعی که شایسته‌شان بود نرسیدند به ویژه در زمان امامان باقر و صادق و بقیه ائمه(ع)، جذبه معنوی آنها مخالفانشان را نگران می‌کرد مثلاً در مورد امام سجاد(ع) نقل است که برای اسلام حجرالاسود به سمت حجر شریف بردند و آن ازدحام دور خانه خدا شکافته شد آنطور که دریا در برابر حضرت موسی شکافته شد و مردم هم شاید بی‌اراده کنار رفته و مسیر کاملاً باز شد برای استعلام نمودن حجر توسط ایشان. این ابهت و جذبه‌های عظیم معنوی که قلب‌های مسلمانان را تحت تأثیر قرار داده و مردم را مجذوب می‌کرد اگر چه موقعیت ظاهری نداشته ولی باعث می‌شد تا مخالفان به فکر بیفتند و بخواهند این موقعیت را از ایشان بگیرند بنابراین افرادی پیدا شدند که دم از معنویت و عرفان زدند. از جمله آنها که می‌توان قطعاً به آن اشاره کرد سفیان ثوری است که نامش در کتب سلسله‌های صوفی آورده می‌شد.

این آدم همان شخصی است که مقابل امام صادق(ع) ایستاده و با لحن بی‌ادبانه و اهانت‌‌آمیزی از ظاهر و لباس آراسته و نظافت و زیبایی ایشان ایراد می‌گیرد که مثلاً این چه طرز لباس پوشیدن است چرا اینقدر شیک می‌گردید و از این حرف‌ها. امام صادق(ع) در جواب او می‌فرمایند: من مانند تو ریاکار نیستم و دست او را می‌گیرند و لباس ظاهری خود را که آراسته است کنارزده و روی لباس زیرین خود که لباس خشنی است می‌گذارند و می‌فرمایند: من زیر این لباس آراسته، این لباس سخت و خشن را پوشیده‌ام تا بدنم به راحتی و لذت دنیا انس نگیرد اما تو زیر این صوف و لباس پشمینی که پوشیدی و مشغول زهدفروشی هستی، لباس نرم و لطیفی پوشیدی و تن خود را به لذت و آسایش دنیا عادت داده‌ای. این سفیان ثوری درست کردن‌ها در زمان بقیه ائمه اطهار هم ادامه پیدا کرد و کلاً یک جریان معنویت‌گرای نادرست، انحرافی و ریاکار و معرکه‌گیر را در جامعه اسلامی پایه‌گذاری کرد، البته باید به این نکته هم توجه کنیم اهل‌بیت(ع) از زمان رسول‌الله(ص) با وجود افرادی مانند سلمان فارسی و مقداد و دیگران و بعد در زمان حضرت امیر اشخاصی مانند کمیل، مالک‌اشتر و همچنین بقیه ائمه اطهار(ع) افرادی درمیان یارانشان داشتندکه به اصطلاح جزو اصحاب سرَ بودند و اسرار عرفانی را سینه به سینه به آنها منتقل می‌کردند. بنابراین ما یک جریان نیمه‌پنهان معنوی ناب و زلال که سینه به سینه توسط شاگردان ائمه اطهار(ع) انتقال پیدا می‌کرد هم داریم.

اینها مربوط به صوفیه است؟

الان صوفیه و عرفان عملاً یکی شده است، البته شهید مطهری یک تعریف لفظی ارائه می‌دهد اما امروزه اینها دیگر در عمل یکی هستند. شما ببینید علامه طباطبایی از تصوف نام می‌برد و از تصوف درست هم یاد می‌کند. اصطلاحات به هم آمیخته شده چون افراد به هم‌آمیخته شده‌اند.

دو فاکتور مهمی که می‌تواند در تفکر اسلامی حق را از باطل جدا کند عبارتند است از: ولایت و شریعت. یکی از علل مناقشه‌انگیز بودن همین دکانداری زهدفروشانی است که تابلوی عرفان را از زمان اهل بیت بالا برده و همچنان هم در جامعه اسلامی هستند.

الان هم هستند؟

صددرصد و خیلی زیاد. رگ و ریشه خیلی از این دراویش به همین گروه‌های انحرافی می‌رسد. اینها وقتی سلسله خودشان را معرفی می‌کنند به راحتی می‌توان افراد مشکوک را در این سلسله‌ها دید.

اینها در زمان امام رضا(ع) کسی غیر از امام را به عنوان قطب خودشان معرفی می‌کنند، خب معلوم است که این فرقه منحرف است. فقها هم بحق در تقابل اعمال ضد‌شریعت اینها موضع گرفتند. در زمان ما هم همه اینها با هم جمع شده و علاوه بر اینها عرفان‌هایی از سراسر جهان با انحرافات بسیار با افراد کاملاً مدعی، افرادی که مطامع مادی داشته و درصدد قدرت هستند آمده با یک مقدار مسائل متافیزیکی و سحر و جادو مردم را جذب خودشان می‌کنند.

ظاهراً مسئله عرفان‌های کاذب مبدل به یک مسئله جهانی شده است؟

اصلاً قبل از اینکه در ایران مسئله‌ساز شود در جهان این مسائل مطرح بوده است.

تأثیر جهانی بودن این فرقه‌ها در کشور ما چگونه بوده است؟

وقتی یک موضوعی جهانی شود، رسانه‌های جهانی به آن دامن می‌زنند. شما در اینترنت این مطالب را زیاد می‌توانید ببینید. به این صورت عرضه‌اش بالا می‌رود. اگر ما در داخل یک جریانی داشته باشیم و هر روز هم یک کتاب در موردش منتشر شود تازه می‌شود 365 تا ولی وقتی جهانی شد، هزاران قلم مشغول نوشتن می‌شوند. صدها و هزاران نفر در موردش صحبت کرده و حجم اطلاعاتی که در مورد آن تولید می‌شود خیلی بالا می‌رود و همین باعث می‌شود که ذهن مردم بیشتر متوجه آنها شود. ما الان با این موضوع مواجه هستیم که دیگر اینکه بیاییم مثلاً فهرستی از کتاب‌های معنویت‌گرای انحرافی بدهیم تا برای عموم عرضه نشود، گذشته است. شما الان یک لیست بدهید 3 ماه بعد به همان اندازه کتاب جدید ارائه می‌شود، همین طور 6 ماه بعد و. . . جهانی بودن یعنی گسترده‌ بودن. گذشته از اینکه یک قضیه‌‌ای جهانی می‌شد با بقیه نهادهای بین‌المللی هم پیوند می‌خورد. شما می‌بینید حقوق‌بشر، سازمان‌ها و نهادهای مختلف حتی خودسازمان‌ملل از اینها حمایت می‌کند. به یکباره بانک جهانی وام‌های خاصی در اختیار این جریان‌ها قرار می‌دهد. پشتیبانی‌های اقتصادی- سیاسی، رسانه‌ای و ارتباطاتی این قضیه را ریشه‌دار می‌کند.